Altın bozdurma işlemi, fiziki altın varlıklarının anlık ONS (31.1034768 gram saf altın) fiyatı, güncel USD/TRY döviz kuru ve spesifik altın ürününün saflık derecesi (Milyem) çarpılarak hesaplanan Türk Lirası karşılığında yetkili piyasa aktörlerine devredilmesidir.
ONS fiyatlamaları global piyasalardaki ABD Merkez Bankası (FED) faiz kararları ve enflasyon verileri ile matematiksel korelasyon gösterir. İşlem maliyetlerini minimize etmek, saf altın kütlesini lokal fiyatlandırma algoritmaları üzerinden eksiksiz nakde çevirmekle sağlanır.
Altın Bozdurma (Geri Alım) İşleminde Hassas Terazi Standartları
Kuyumculuk sektöründe fiziki altın tartım işlemleri 0.01 gram hassasiyete sahip elektronik teraziler ile gerçekleştirilir. Hassas terazilerin periyodik kalibrasyonları ilgili bölgenin Kuyumcular Odası ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı standartlarına tabidir. Tartım ünitesinin etrafındaki cam fanus, hava akımından kaynaklı miligramlık sapmaları engeller.
London Bullion Market Association (LBMA) standartlarında üretilen külçe altınlar ile Türkiye Cumhuriyeti Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğü tarafından basılan Ziynet altın grubunun spesifik standart ağırlıkları bulunur. Ziynet altını, çeyrek, yarım, tam ve gremese alt gruplarından oluşan 22 ayar (0.916 milyem) standart kamu ürünleridir.
Standart altın varyantlarının resmi üretim ağırlıkları aşağıdaki tabloda listelenmiştir.
| Altın Üst Grubu | Altın Alt Grubu | Saf Milyem Değeri | Standart Ağırlık (Gram) | Saf Altın İçeriği (Gram) |
|---|---|---|---|---|
| Ziynet Altın | Çeyrek Altın | 0.916 | 1.75 | 1.60 |
| Ziynet Altın | Yarım Altın | 0.916 | 3.50 | 3.20 |
| Ziynet Altın | Tam Altın | 0.916 | 7.02 | 6.43 |
| Gram Altın | Külçe Gram | 0.995 / 0.999 | 1.00 | 0.995 / 0.999 |
Terazi üzerindeki gramaj verisinin Türk Lirası karşılığını hesaplama formülü aşamaları şunlardır:
- Ürünün terazi ekranındaki brüt ağırlığı kaydedilir.
- Brüt ağırlık, ürünün milyem (saflık) değeri ile çarpılarak net saf altın kütlesi bulunur.
- 1 gram saf altının güncel lokal piyasa fiyatı (TL/Gr) tespit edilir.
- Net saf altın kütlesi, güncel gram fiyatı ile çarpılarak nihai bozdurma bedeli hesaplanır.
Çizik, Ezik veya Deforme Olmuş Altınların Fire (Eritme) Oranları
Fiziki bütünlüğünü kaybetmiş, kulp kısmı kopmuş veya derin çiziklere maruz kalmış altın ürünlerinin geri alım fiyatlaması hurda altın statüsünde hesaplanır. Kapalıçarşı altın rafinerileri, standart dışı kalan bu ürünleri kimyasal ayrıştırma ve eritme işlemine tabi tutar.
Darphane baskılı ürünlerdeki fiziksel deformasyonlar, serbest piyasada oluşan sınırlı işçilik primini (numizmatik değeri) sıfırlar. Ürün doğrudan hurda 22 ayar veya hurda 24 ayar matematiksel değerine indirgenir.
Eritme aşamasında ürün bünyesindeki safsızlıkların (bakır, gümüş alaşımları ve kir) buharlaşması sonucunda kütlesel fire meydana gelir. Bu kayıp oranı, alaşımın tipine göre %0.5 ile %2.5 arasında değişir.
| Ürün Kategorisi | Deformasyon Türü | Uygulanan İşlem | Tahmini Fire Oranı | İşçilik Değeri Kaybı |
|---|---|---|---|---|
| 22 Ayar Bilezik | Kopma / Kırılma | Hurda Hesaplaması | %0.5 – %1.0 | %100 |
| Çeyrek Altın | Kulp Kopması | Saf Kütle Tartımı | %0.0 | %100 |
| 14 Ayar Takı | Ezilme / Oksidasyon | Rafineri Eritme | %1.5 – %2.5 | %100 |
| 24 Ayar Külçe | Çizilme / Paket Yırtığı | Saf Kütle Tartımı | %0.0 | %0 |
Deforme ürünlerin fiyatlandırma protokolü şu adımları içerir:
- Hasarlı ürün hassas terazide tartılır.
- Ayar suyu veya mihenk taşı kullanılarak ürünün gerçek alaşım milyemi doğrulanır.
- Spektrometre cihazı ile metal alaşımındaki saf altın yüzdesi okunur.
- Geçerli hurda alım fiyatı üzerinden fire yüzdesi düşülerek nakit karşılık belirlenir.
Kuyumcu Ekranlarında Alış ve Satış Sütunlarını Doğru Okuma Yöntemi
Kuyumcu fiyat ekranları, global ONS fiyatı ile USD/TRY kurunun algoritmik entegrasyonunu yansıtan eşzamanlı veri terminalleridir. Ekran terminallerinde yer alan “Alış” (Bid) sütunu, ticari işletmenin fiziki altını tüketiciden satın aldığı (tüketicinin bozdurduğu) matematiksel değeri gösterir.
“Satış” (Ask) sütunu, ticari işletmenin tüketiciye fiziki altın sattığı fiyat birimidir. Alış ve satış fiyatları arasındaki oransal fark makas (spread) olarak tanımlanır.
Makas aralığı, TCMB (Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası) politika faiz kararları, piyasadaki fiziksel likidite durumu ve mesai dışı saat uygulamalarına bağlı olarak dinamik şekilde daralır veya genişler.
Kapalıçarşı piyasası ile yerel kuyumcu ekranları arasındaki anlık fiyat uyumsuzlukları Arbitraj mekanizmasını çalıştırır. Bankalar arası piyasa ile serbest piyasa kurları arasındaki spread oranları doğrudan ekranlara yansır.
| Ürün Tipi | Ortalama Alış/Satış Makas Aralığı (%) | Likidite Durumu | Volatilite Etkisi |
|---|---|---|---|
| Has Altın (24 Ayar) | %0.3 – %0.7 | Çok Yüksek | Düşük |
| Gram Altın (Paketli) | %0.8 – %1.5 | Yüksek | Orta |
| Çeyrek Altın | %1.5 – %2.5 | Yüksek | Yüksek |
| İşçilikli Bilezik (22 Ayar) | %8.0 – %15.0 | Düşük | Çok Yüksek |
Ekran verilerini matematiksel hata payı olmaksızın okuma protokolü şunları kapsar:
- İşlem yönü (bozdurma) baz alınarak sadece “Alış” sütununa odaklanılır.
- Ekranda yer alan fiyatın güncel (ONS x USD/TRY) / 31.10 formülü ile hesaplanan teorik fiyat ile uyumu kontrol edilir.
- Paketli ürünlerde ekran fiyatına ek olarak ekstra kesinti olup olmadığı teyit edilir.
- Makas aralığının (Satış Fiyatı – Alış Fiyatı) ürün tipine uygun standart tolerans sınırları içinde kalıp kalmadığı hesaplanır.