Ziynet altınlarda kulp ağırlığı, Darphane tarafından standart ağırlıkta üretilen sikkelerin kullanım amacını değiştirmek için sonradan eklenen ve altın bozdurma işlemlerinde net kütleden düşülmesi gereken değersiz metal (pirinç veya düşük ayarlı alaşım) darasıdır.
Ziynet Altın grubu ürünler (çeyrek, yarım, tam, gremese) yatırımcıya ulaşmadan önce perakende satış noktalarında kulp ekleme işleminden geçer. Kulplu ürünlerin fiyatlaması, ONS ve Dolar/TL paritesi üzerinden hesaplanan saf altın değeri ile doğrudan ilişkilidir.
Çeyrek ve Yarım Altın Üretiminde Kulp Standardı Neden Yoktur?
Darphane, ziynet altınları 22 ayar (0.916 Milyem) saflıkta ve tamamen kulpsuz üretir. Altınlara kulp ekleme işlemi resmi bir darp süreci değildir. Kulp kaynağı, Kapalıçarşı atölyelerinde veya yerel kuyumcularda manuel yöntemlerle yapılır.
Manuel üretim teknikleri kulp ağırlıklarında varyasyon yaratır. Resmi bir kulp standardı bulunmaz. Üretilen kulplar pirinç, bakır veya çok düşük ayarlı altın alaşımlarından imal edilir. Altın piyasasındaki fiziki ürünlerin net değerini, standart altın kütlesi belirler.
| Ziynet Altın Türü | Darphane Standart Ağırlığı (Kulpsuz) | Ortalama Kulp Ağırlığı (Dara) | Saf Altın İçeriği (0.916 Milyem) |
|---|---|---|---|
| Çeyrek Altın | 1.75 gram | 0.05 – 0.08 gram | 1.603 gram |
| Yarım Altın | 3.50 gram | 0.08 – 0.12 gram | 3.206 gram |
| Tam (Lira) Altın | 7.00 gram | 0.12 – 0.15 gram | 6.412 gram |
| Gremese (2.5’luk) | 17.50 gram | 0.15 – 0.20 gram | 16.030 gram |
Kulplu Altınların Tartımında Dara Düşme İşlemi (Pirinç Kulp Ağırlığı)
Kuyumcular Odası mevzuatları ve ticari teamüller, değersiz metallerin altın fiyatından satın alınmasını engeller. Fiziksel altın bozdurma işlemlerinde hassas terazi ağırlığından kulp kütlesi (dara) çıkarılır. Kuyumcular pirinç kulpları keski yardımıyla fiziki olarak ayırır.
Ayrılmayan durumlarda standart dara oranları toplam kütleden doğrudan düşülür. Net ağırlık TCMB kurları veya uluslararası piyasalardaki anlık spot fiyatlar ile çarpılır. Arbitraj işlemleri yapan piyasa yapıcılar bu mikro ağırlık farklarını maliyet hesaplamalarına dahil eder. Dara düşme ve net fiyat hesaplama formülasyonu:
- Brüt Ağırlık Ölçümü: Hassas terazide (0.01 gram duyarlılıkta) kulplu altının toplam kütlesi ölçülür.
- Dara Düşümü: Standart pirinç kulp ağırlığı brüt ağırlıktan çıkarılır. (Mnet=Mbru¨t−Mdara)
- Milyem Çarpımı: Bulunan net ağırlık 0.916 saflık oranı ile çarpılarak saf altın kütlesi tespit edilir. (Msaf=Mnet×0.916)
- Fiyatlandırma: Saf altın ağırlığı, güncel 24 ayar gram altın alış fiyatı ile çarpılarak nihai ödeme tutarı belirlenir. (Fiyatnihai=Msaf×Pgram)
Kulp Kaynak (Lehim) İşleminin Altının Ayarına Etkisi
Kulpları ziynet altına tutturmak için kaynak (lehim) kullanılır. Lehim maddesi kadmiyum, çinko veya gümüş türevleri içerir. Bu elementlerin erime noktası altından düşüktür. Lehim malzemesi 22 ayar altının lokal saflığını düşürür. Hurda altınların rafinasyon sürecinde kulplu altınlar doğrudan eritilirse, ergitme potasında kulp ve lehim maddesi saf altınla karışır.
Toplam kütlenin milyem değeri 0.916’nın altına iner. LBMA (London Bullion Market Association) standartlarındaki rafineler, bu kimyasal bozulmayı engellemek için ergitme öncesi mekanik ayrıştırma uygular. Rafinasyon aşamasında milyem düzeltme süreci:
- Ayar Yükseltme: Milyem değeri hedef saflığın altında kalırsa, sisteme 0.995 veya 0.999 saflıkta 24 ayar granül altın eklenir.
- Mekanik Ayrıştırma: Lehimli bölge hidrolik makaslarla net kütleden fiziksel olarak kesilir.
- Ergitme ve Asitleme: Kalan altın potada 1064°C’de eritilir.
- Kimyasal Çözeltme: Nitrik asit türevleri kullanılarak baz metaller (çinko, kadmiyum) altın kütlesinden ayrıştırılır.
- Spektrometre Analizi: X-Ray Floresan (XRF) cihazları ile saflaştırılan altının milyem değeri ölçülür.